آینده‌پژوهی چیست؟

 

. آینده‌پژوهی به دنبال گشودن و آشکارسازی آینده است.

. آینده‌‌های مختلف بر اساس کیفیت تأثیرگذاری: آینده محتمل، آینده ممکن، آینده مطلوب

. آینده مفهومی است که می‌توان آن را با اقدامات هدفمند خود طراحی کرده و به آن شکل داد.

همچون بسیاری از مفاهیم پیچیده زندگی در جهان امروز که سهل ممتنع است، آینده‌پژوهی نیز در نگاه اول و البته سطحی به پژوهش‌هایی در مورد آینده اطلاق می‌شود، اما نکته حائز اهمیت در خصوص این ترکیب از کلمات (آینده و پژوهش)، آن است که عمدتاً ذهن ما پژوهش درباره آنچه هست را می‌پذیرد؛ نه پژوهش درباره آنچه نیست، از این نگاه آینده، جبری در زندگی بشر نیست که حتماً اتفاق می‌افتد. در کنار این موضوع و پس از درک عدم جبر در موضوع آینده به این مفهوم نزدیک می‌شویم که شرط عدم وجود جبر برای آینده وجود گزینه‌های مختلفی برای انتخاب در مورد آینده است. بر همین اساس، اگر منظور ما از عبارت «آینده» مجموعه‌ای از اتفاقاتی است که در آینده رخ خواهد داد، بنابراین ما یک آینده واحد را نمی‌توانیم متصور باشیم تا بتوانیم از میان آینده‌های مختلف یکی را انتخاب کنیم. بنابراین در شکل درست آینده‌ها وجود دارد نه آینده.

آینده‌های مختلف پیش رو بر اساس کیفیت تأثیرگذاری به ۳ دسته تقسیم می‌شوند:

آینده محتمل: آینده‌ای که به احتمال زیاد و در اثر استمرار روندهای کنونی در آینده رخ خواهد داد.

آینده ممکن: هر امکان خوب یا بد که ممکن است اتفاق بیفتد.

آینده مطلوب: آنچه مطلوب‌ترین رویداد در آینده است.

آینده مفهومی است که می‌توان آن را با اقدامات هدفمند خود طراحی کرده و به آن شکل داد، حال زمانی که ما تلاش می‌کنیم از آینده محتمل دوری کرده و به آینده مطلوب نزدیک شویم، آینده‌پژوهی ظهور می‌کند. لازم به ذکر است که برنامه‌ریزی و آینده‌پژوهی تفاوت‌های شگرفی با هم دارند، برنامه‌ریزی به دنبال کنترل و بستن آینده است، اما آینده‌پژوهی به دنبال گشودن و آشکارسازی آینده است. بر این اساس، آینده‌پژوهی با تصویرسازی و تجسم آینده‌ها همراه بوده، اما با توهم و تخیل درباره آینده کاملاً متفاوت است.

علم آینده‌پژوهی از آن جهت متولد شد که واکنش به آینده بدون اندیشیدن به آن امکان‌پذیر است اما کنش نسبت به آینده بدون بررسی آن امکان‌پذیر نیست. زیرا کنش نیازمند پیش‌بینی است و هر چند تصویر واضحی از آینده انگیره‌ای قوی برای اقدامات امروز است اما برای حصول بهترین رویداد در نتیجه آینده‌پژوهی و آینده‌نگاری می‌بایست نسبت به پیامدهای اقدامات خود و دیگران و واکنش دیگران نسبت به این اقدامات و همچنین عوامل بیرونی که خارج از کنترل است آگاهی کافی وجود داشته باشد. نکته حائز اهمیت این است که افراد نه‌تنها باید درک درستی از امور در حال وقوع داشته باشند، بلکه باید اموری که ممکن است در آینده تحت هر شرایط و هر ضریب احتمال رخ دهد را بررسی کنند.

باید توجه داشت که آینده به‌ذات مفهومی است که با عدم قطعیت همراه است و این عدم قطعیت نهفته در آینده برای بعضی توجیه کننده‌ی عدم دوراندیشی آنان بوده و برای عده‌ای دیگر منبعی گران‌بها از فرصت‌هاست، آینده‌نگاری با استفاده از اطلاعات و واقعیت‌هایی که ریشه در گذشته دارند، به‌واسطه این‌که صرفاً ما را به چند آینده محتمل راهنمایی می‌کند، نتیجه‌ای جز شکست نخواهد داشت. بر همین اساس، می‌بایست در کنار اطلاعات مربوط به گذشته با روش‌های علمی آینده‌پژوهی به تصویر کردن آینده بپردازیم.

 آینده‌پژوهی هر چند علمی آکادمیک است، اما به جهت آنکه بر اساس برنامه‌ریزی راهبردی و بر مبنای چشم‌اندازها و متکی بر سناریوهای قابل اجراست تا به امروز توانسته است افراد و گروه‌ها و سازمان‌های بسیاری را از نتایج خود بهره‌مند سازند از جمله دولتمردان و صاحبان کسب و کارهای بزرگ یا کوچک.

با این اوصاف، آینده‌پژوهی علمی است که در دنیای پیچیده کنونی راه‌گشای بسیاری از سردرگمی‌ها و کوره‌‌راه‌‌هاست تا فرد، جامعه یا سازمان به سمت آینده روشن و دلخواه رهنمون شود. در این نوشتار تلاش کردیم خواننده محترم به‌اختصار دیدی کلی نسبت به این مقوله پیدا کرده تا در صورت تمایل به مطالعه مقالات بیشتر که گسترد‌ه‌تر و تخصصی‌تر خواهند بود، بپردازد.


نویسنده: محسن شیروانی

2 thoughts on “آینده‌پژوهی چیست؟

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *