برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری و آینده‌پژوهی

بازدیدها: ۶۱۷

. برنامه‌ریزی (Planning) و آینده‌پژوهی (Futures Studies) تفاوت‌های شگرفی با هم دارند، در واقع برنامه‌ریزی در پی کنترل و بستن آینده، اما آینده‌پژوهی به دنبال گشودن و آشکارسازی آینده است.

. به طور کلی، در برنامه‌ریزی و تحلیل سیاست، از آینده اغلب برای افزایش احتمال دستیابی به سیاست خاص استفاده می‌شود.

. رشد آینده‌پژوهی، نتیجه تمایل دولت به یافتن اطلاعاتی است که می‌تواند به سیاست‌گذاری بهتر کمک کند.

  در مقالات پیشین (به‌ویژه آینده‌پژوهی چیست) بیان شد که برنامه‌ریزی (Planning) و آینده‌پژوهی (Futures Studies) تفاوت‌های شگرفی با هم دارند، در واقع برنامه‌ریزی در پی کنترل و بستن آینده، اما آینده‌پژوهی به دنبال گشودن و آشکارسازی آینده است. بر این اساس، گفته شد که آینده‌پژوهی با تصویرسازی و تجسم آینده‌ها همراه بوده، اما با توهم و تخیل درباره آینده کاملاً متفاوت است. زمانی‌که رویکرد آینده را با برنامه‌ریزی مقایسه می‌کنیم، متوجه موارد زیر می‌شویم:

. آینده‌پژوهی افق فکری سه (۲۰ تا ۳۰ سال) را به افق دو (۵ تا ۲۰ سال) و افق یک (زمان حال تا پنج سال) را به هم مرتبط می‌کند.

. آینده‌پژوهی به آینده‌های معتبر جایگزین (Authentic Alternative Futures)، که در آن هر سناریو با دیگری تفاوت بنیادی دارد، متعهد است. زمانی که برنامه‌ریزان و پیش‌بینی‌کنندگان اقتصادی از سناریوها استفاده می‌کنند، آن‌ها اغلب با هم اختلاف دارند.

. آینده‌پژوهی به تفسیرهای متعدد از واقعیت (برای مثال، مشروعیت بخشیدن به نقش ناخوداگاه، اسطوره‌شناسی، معنویات، به‌جای نگاه صِرف به واقعیت‌هایی که اطلاعات تجربی برای آن‌ها وجود دارد) متعهد است.

. مشارکت در آینده‌پژوهی بیشتر است، به این دلیل که سعی دارد همه ذی‌نفعان را [به‌جای فقط کارگزاران قدرت] درگیر کند.

. آینده‌پژوهی به‌طور آگاهانه از روش‌های مختلف شناخت، از درام یا کارت پستال از آینده گرفته تا بازی‌های مختلف (برای مثال، بازی Sarkar۱] [هایوارد و وُروس، ۲۰۰۶] یا بازی CLA۲]) استفاده می­‌کند.

. آینده‌پژوهی بیشتر به روند آینده‌ها توجه دارد، به‌گونه‌ای که به همان اندازه ظرافت برنامه استراتژیک مهم است، اگر بیشتر نباشد.

. آینده‌پژوهی اگرچه یک تکنیک است، اما بسیار عمل‌گرا است، بیشتر به ساختن آینده توجه دارد تا صرفاً آن را پیش‌بینی کند.

. به همان اندازه‌­ای که یک جنبش اجتماعی مشارکتی باشد، یک رشته دانشگاهی است.

از دیدگاه گفتمان برنامه‌ریزی، عملکرد آینده‌نگری (Foresight) صرفاً یک رویکرد در میان بسیاری از موارد ضروری برای ایجاد یک برنامه خوب است. از نظر برنامه‌ریزان، آینده‌پژوهی تا جایی سودمند است که به برنامه‌ریزی آینده کمک کند و سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی را به چالش نکشد. آینده‌پژوهی ممکن است مخل باشد، به عبارتی؛ ممکن است به‌جای تلاش برای مؤثرتر جلوه دادن استراتژی، چارچوب فعلی را به چالش بکشد. از نظر آینده‌پژوهان، ایجاد اختلال از طریق روش‌هایی مانند تحلیل مسائل در حال ظهور (که در آثار نسیم نیکولاس طالب۳، مانند قوی سیاه «The Black Swan» در ۲۰۱۰ منتشر شده) و برنامه‌ریزی سناریو در حقیقت با اطمینان از مقاومت و استحکام بیشتر طرح و برنامه، اثربخشی استراتژی را افزایش می­‌دهد.

رشد آینده‌پژوهی همچنین نتیجه تمایل دولت به یافتن اطلاعاتی است که می‌تواند به سیاست‌گذاری بهتر کمک کند. آینده‌پژوهی، به همراه تحلیل سیستم‌ها، برای درک بهتر تأثیرات مرتبه دوم و سوم تصمیمات خاص سیاستی استفاده می‌شود. از نظر بسیاری از آینده‌پژوهان، آینده‌پژوهی صرفاً تحلیل سیاست یا تحقیقات درازمدت است و نباید به‌عنوان یک رشته یا گفتمان مجزا در نظر گرفته شود. با این حال، بین آینده‌پژوهی و تحلیل/ سیاست‌پژوهی تفاوت‌های واقعی و مهمی وجود دارد. مهم‌ترین دلیل این است که آینده‌پژوهی از طریق مسئله‌سازی در پیش‌فرض‌های بنیادی، آینده‌های جایگزین را ایجاد می‌کند. آینده‌پژوهی از طریق زیر سؤال بردن آینده، تحلیل مسائل در حال ظهور و سناریوها قصد دارد که از زمان حال خارج شده و امکان آینده‌های جدید را ایجاد کند. تحلیل سیاست به تحلیل زیست سیاست‌های خاص مرتبط است، نه به زیر سؤال بردن کل بحث یا چارچوب تصمیم‌گیری.

به طور کلی، در برنامه‌ریزی و تحلیل سیاست، از آینده اغلب برای افزایش احتمال دستیابی به سیاست خاص استفاده می‌شود. این جمله اغلب به‌صورت «آماده‌سازی برای آینده» یا «پاسخ به چالش آینده» بیان می‌شود. آینده‌ای که به این ترتیب توصیف شد، منفرد و اغلب یک امر خاص است. آینده به عرصه تسخیر اقتصادی تبدیل می‌شود و زمان به جدیدترین بُعد برای استعمار، نهادینه‌سازی و درونی‌سازی تبدیل می‌شود. با این حال آینده‌پژوهی قصد دارد زمان را برای تکنیک دقیق، از عقلانیت ابزاری آزاد کند. در این راستا، این سؤال مطرح می‌شود که: به چه روش‌های مختلفی می‌توان جهان را «زمان‌بندی» کرد؟ برای مثال، فرهنگ‌ها، گروه‌ها و سازمان‌های مختلف چگونه زمان را تصور می‌کنند؟ این «آماده‌سازی برای آینده» نیست، اما با به چالش کشیدن آینده مرسوم، امکان آینده‌های جایگزین را فراهم می‌کند. به محض ایجاد آینده‌های جایگزین، پس از آن آینده‌پژوهی به‌عنوان یک روش، به دنبال توسعه ظرفیت‌های فردی و سازمانی برای ایجاد آینده مطلوب است.


مترجم و نویسنده: اعظم داودی

۱) بازی Sarkar یک بازی نقش‌آفرینی است که با هدف درک بینشی از واقعیت اجتماعی و کمک به بازیکنان برای کشف راه‌های دیگر شناخت، و در نتیجه درک بهتر آینده‌های جایگزین طراحی شده است.

۲) بازی نقش‌آفرینی CLA، مبتنی بر چارچوب تحلیل لایه‌ای عِلی، به شرکت‌کنندگان این امکان را می‌دهد تا دلایل و مسائل زیست محیطی را عمیق‌تر درک کنند و در عین حال تفکر استراتژی‌ها را بررسی و تجربه کنند. بازی CLA برای تسهیل‌گران پیشرفته آینده‌نگاری در گروه‌ها مناسب است.

۳) نسیم نیکولاس طالب (Nassim Nicholas Taleb) در کتاب «قوی سیاه» به بررسی اثرات شدید ناشی از برخی رویدادهای بسیار غیرقابل‌ پیش‌بینی و نادر و همچنین تمایل انسان به یافتن توضیحاتی ساده و دم‌دستی برای این رویدادها می‌پردازد. این کتاب سه ویژگى دارد: نامنتظر است، پیامدى سنگین دارد، پس از وقوع پیش‌بینى‌پذیر مى‌نماید اما پیش از وقوع قابل پیش‌بینى نیست. نظریه مطرح شده در این کتاب بعدها به عنوان نظریه قوی سیاه معروف شد.

منبع

Inayatullah, Sohail. 2013. Futures Studies: Theories and Methods.

4 thoughts on “برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری و آینده‌پژوهی

  • ۱۳۹۹-۰۸-۲۶ در t ۱۱:۳۰ ق٫ظ
    Permalink

    آیا آینده پژوهی برنامه ریزان اقتصادی رو به چالش می کشد؟ یا برعکس
    یا اساساً چرا این اتفاق ممکنه بیوفته؟

    پاسخ دادن
  • ۱۳۹۹-۰۸-۲۶ در t ۲:۱۲ ب٫ظ
    Permalink

    ممنون از توجه و دیدگاه متفاوت شما
    بی‌شک یکی از اهداف آینده‌پژوهی این است که با رویکرد آینده‌نگرانه تمام عرصه‌ها و ابعاد ممکن را برای رشد و پیشرفت جامعه به چالش بکشد. مسائل و موضوعات اقتصادی نیز یکی از همین چالش‌های مهم است که با ریشه‌یابی و کشف خلأ و مسئله نه‌‌تنها برنامه‌ریزان بلکه تمام آینده‌پژوهان و متولیان و مسئولان حوزه اقتصاد جامعه را به حل مشکل و ارائه راهکار فرا می‌خواند. امید که در مقالات آتی به چگونگی و تدبیر آینده‌پژوهی در حوزه برنامه‌ریزان اقتصادی بپردازیم.

    پاسخ دادن
  • بازپینگ: پیش‌نیازهای مدیریت تغییر موفقیت‌آمیز – اندیشکده مشیر

  • بازپینگ: معرفت‌شناسی و آینده‌پژوهی – اندیشکده مشیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *