جهان‌بینی (worldview)

بازدیدها: ۳۹۹

. تمامی مکاتب و نهضت‌های فکری و فلسفی در طول تاریخ، متأثر از جهان‌بینی (worldview) مشخصی شکل گرفته‌اند.

. تجربه‌گرایان، عالم هستی را عالمی جاودان و بی انتها می‌دانند که از ماده (به تنهایی و بدون روح) به وجود آمده است.

. در جهان‌بینی الهی خداوند در کانون توجه قرار می‌گیرد و انسان خود را مسحور قدرت و اراده بی‌نهایت خداوند می‌داند.

جهان‌بینی از بعد هستی شناسی یک نگرش و دیدگاه به جهان و زندگی است که در جایگاه یک ابزار با در نظر گرفتن ارزش‌های متعالی، انسان را به سمت هدف رهنمون می‌سازد. در این بین و با توجه به ضرورت مسأله، جهان‌بینی (worldview) به عنوان یک ابزار کلیدی که مؤثرترین و جامع‌ترین مسیر را در جهت رسیدن به هدف، پیش روی انسان قرار می‌دهد در کانون توجه تمامی حوزه‌های شناختی قرار می‌گیرد.

جهان‌بینی به واسطه وسعت و دامنه گستردگی‌اش در تمامی حوزه‌ها مسأله‌ای مهم برای هر مکتب و یا نهضت فکری می‌باشد. به‌طور کلی می‌توان اینگونه عنوان کرد که تمامی مکاتب و نهضت‌های فکری و فلسفی در طول تاریخ، متأثر از جهان‌بینی مشخصی شکل گرفته‌اند.

پاسخ به سوالات متعددی که برای بشر در طول تاریخ راجع به شناخت هستی و ارتباط با سه موضوع خود، محیط پیرامون و خالق وجود داشته از ابتدایی‌ترین و اصلی‌ترین مسائل پیرامون جهان‌بینی به شمار می‌آیند که تمامی مکاتب فکری و فلسفی بر اساس شیوه‌ی پاسخگویی به این سه موضوع، جهان‌بینی مورد نظر خود را طرح ریزی می‌کنند.

به‌طور کلی انواع جهان‌بینی از نظر محتوا به دو گروه جهان‌بینی مادی Material worldview و الهی Divine worldview تقسیم می‌شوند که از جهان‌بینی مادی تحت عنوان جهان‌بینی علمی، تجربی و ماتریالیستی نیز یاد می‌شود و جهان‌بینی الهی به واسطه توجه به مسأله وحی و استدلال منطقی ماهیتی فلسفی و عرفانی دارد. تفاوت عمده جهان‌بینی‌ها در ارزش‌های مطرح و رویکردهایی است که در نهایت به هدف و یا اهداف متعالی ختم می‌شوند. هر کدام از انواع جهان‌بینی فاکتورهایی را به عنوان ارزش در اولویت خود مطرح می‌کنند که تمامی مؤلفه‌های آن نوع از جهان‌بینی و نهضت‌های فکری نشأت گرفته از آن بر اساس آن ارزش‌ها شکل گرفته و در تمامی موضوعات عنوان شده در جهان‌بینی لحاظ می‌شوند.

جهان‌بینی مادی

همانطور که اشاره شد برخی از فاکتورها در هر جهان‌بینی (worldview) در جایگاه ارزش قرار می‌گیرند و تفاوت اصلی جهان‌بینی‌ها نیز بر سر همین مسأله است. مشاهده، فرضیه و آزمون مهم‌ترین کلید واژه‌ها در جهان‌بینی مادی هستند که بر اساس آراء و نظریات اندیشمندان شاخص در این نوع جهان‌بینی، برای اثبات و یا کشف هر پدیده‌ای در جهان هستی، بررسی جزئیات، ارائه فرضیه و مورد آزمون و آزمایش قراردادن آن جهت کشف قوانین لازم و ضروری است.

بر همین اساس هر موضوع یا پدیده‌ای اگر از طریق آزمایش تأیید شود به صورت یک قانون اثبات شده مورد استفاده قرار می‌گیرد و تا زمانی که فرضیه‌‌ای کامل‌تر مورد آزمایش قرار نگیرد و به شکل یک قانون اثبات نشود، فرضیه‌ی قبلی به قوت خود باقی می‌ماند. دیدگاه علمی از طریق آزمایش عملی، قوانین علت و معلول را کشف می‌کند و به شناخت عالم هستی می‌پردازد. بر همین اساس از منظر علمی هر موضوع یا پدیده‌ای را اگر نتوان از جنبه مادی و تجربی به اثبات رساند مردود انگاشته می‌شود.

تجربه‌گرایان، عالم هستی را عالمی جاودان و بی انتها می‌دانند که از ماده (به تنهایی و بدون روح) به وجود آمده، پس جهان نه از چیزی دیگر به وجود آمده و نه به چیز دیگری تبدیل می‌شود بلکه ماده از شکلی به شکل دیگر خود تغییر می‌کند. براساس این باور، پایان یکی شروع دیگری برای زندگی دیگری است و این روند تا بی‌نهایت ادامه پیدا می‌کند. از ویژگی مثبت شناخت علمی می‌توان به مشخص بودن نتایج و دقیق بودن جزئیات اشاره کرد اما به‌واسطه اینکه تمامی مفاهیم هستی را تنها از طریق مشاهده، آزمایش و تجربه بررسی می‌کند از محدودیت‌هایی نیز برخوردار است و نمی‌تواند از این حدود مشخص فراتر رفته و در نهایت به نمی‌دانم ختم می‌شود.

جهان‌بینی الهی

عالم هستی از منظر جهان‌بینی الهی از دو بعد روح و جسم شکل گرفته و بر همین اساس در نقطه مقابل جهان‌بینی مادی قرار می‌گیرد. وحی، عقل و تفکر استدلالی از فاکتورهای مهم در جهان‌بینی الهی هستند. جهان هستی در نگاه الهی جهانی بی‌هدف نیست که بتوان برای آن پایانی در نظر گرفت بلکه به سوی هدفی حساب شده و دقیق در حرکت است. بر خلاف نگاه مادی به عالم که انسان را در مرکز توجه قرار می‌دهد، در جهان‌بینی الهی خداوند در کانون توجه قرار می‌گیرد و انسان خود را مسحور قدرت و اراده بی‌نهایت خداوند می‌داند. جهان هستی در منظر جهان‌بینی الهی محلی برای عبور انسان‌ها از عالم سفلی به عالم علیاست و انسان به دنبال هدفی روشن، از جهان هستی عبور  می‌کند.


نویسنده: نفیسه رضوانی زاده

4 thoughts on “جهان‌بینی (worldview)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *