معرفت‌شناسی و آینده‌پژوهی

بازدیدها: ۶۶۳

. معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی، در حقیقـت، نظریه‌ای معرفتی در باب دعاوی راستین مربوط به گذشـته و حال مطرح می‌کند.

. وندل بل (Wendell Bell) سه پارادایم فکری پوزیتیویسم، پست‌پوزیتیویسم و رئالیسم انتقادی در حوزه معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی معرفی می‌کند.

. سه نقد بر نظریات وندل بِل درباره معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی وارد است.

در مقاله پیشین بیان کردیم که از نظر کارشناسان، چهار نوع آینده‌پژوهی مهم از جمله: آینده‌پژوهی پیش‌بینانه، آینده‌پژوهی تفسیری/ تعبیری، آینده‌پژوهی انتقادی و یادگیری عملی مشارکتی (یا یادگیری حین عمل) وجود دارد که به توضیح مختصر هر یک از آن‌ها پرداختیم. در این نوشتار به اهمیت معرفت‌شناسی در حوزه پرکاربرد آینده‌پژوهی خواهیم پرداخت.

بی‌شک توجه به مبانی فلسفی و به‌ویژه مبانی معرفت‌شناسی از جمله مواردی است که در رشد و تثبیت حوزه‌های علمی نقش مهمی ایفا می‌کند. در این راستا، آینده‌پژوهی به‌عنوان علمی نوین، از این قاعده مستثنی نیست و ضرورت ایجاب می‌کند تا در حوزه معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی تحقیقات شگرفی صورت پذیرد. اصطلاح معرفت‌شناسـی (Epistemology) ریشـه در زبـان یونانی دارد؛ یونانیـان از ایـن اصطلاح بـرای اشـاره به دانـش کاملاً قطعـی یا بـه تعبیر خـود، معرفـت، اسـتفاده می‌کردند و در مقابـل، گمـان صـرف را «دوکسـا (به انگلیسی: Doxa)» می‌نامیدنـد. معرفت‌شناسـی آینده‌پژوهـی، در حقیقـت، نظریـه‌ای معرفتـی در بـاب دعـاوی راستین مربـوط به گذشـته و حـال، و بـه‌ویـژه گزاره‌هـای صدق‌گونـه‌ای اسـت کـه آینده‌پژوهـان دربـاره‌ی آینـده مطـرح می‌کننـد.

پیش از این گفتیم که آینده‌پژوهـان تنهـا بـه واقعیت‌هـای گذشـته و حـال نمی‌پردازنـد، بلکـه گزاره‌هایـی نیـز دربـاره‌ی آینـده‌ای که وجـود نـدارد و هیـچ شـاهدی از آن در دسـت نیسـت مطـرح می‌سـازند؛ علـم نیـز همچـون هـر فعالیـت انسـانی دیگـر بـدون جامعـه، وجـود نخواهـد داشـت. علـم، بخشـی از جامعـه‌ی بزرگ‌تـر اسـت؛ جامعـه‌ای کـه در آن نمـود می‌یابـد و اعضـای گروه‌هـای مختلف علمـی، یعنی دانشـمندان علوم اجتماعـی و طبیعی، در حقیقـت، اعضـای خانواده‌هـا، محله‌ها، شـهرها، ملت‌ها و کشـورهای آن هسـتند. بـه همیـن دلیـل تحولات و جریان‌هـای اعتقـادی گسـترده در محیـط اجتماعـی علـم، کمابیـش بـر شـکل‌گیری آن مؤثـر خواهنـد بود.

وندل بِل (Wendell Bell) که از او به‌عنوان یکی از آینده‌پژوهان نسل اول یاد می‌شود، همواره این دغدغه را در ذهن داشت که بسیاری از فلسفه‌های مد روز و دکترین‌های مربوط به آن‌ها می‌توانند ایده رشته مطالعاتی آینده‌پژوهی را از بین ببرند. همان‌طور که تصویر آینده؛ تلاشی برای مقابله با محدودیت‌های فکری پوزیتیویسم (Positivism) در مورد آینده‌شناسی است.

از این رو، بِل (۲۰۰۹) سه پارادایم فکری در حوزه معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی معرفی می‌کند: پوزیتیویسم (Positivism)، پست‌پوزیتیویسم (Post-positivism) و رئالیسم انتقادی (Critical realism). او به‌جای معرفی سؤالات و دغدغه‌های هر پارادایم و پاسخ‌های داده شده به سؤالات و نقدهای مطرح در آن‌ها و تلاش برای بررسی این سؤالات و پاسخ‌های استدلالی آن‌ها در ارتباط با آینده‌پژوهی، هر یک از سه پارادایم فکری را با نُه گزاره کلی در مورد ادعای نهایی و خروجی‌های پارادایم‌ها معرفی می‌کند و سرانجام با بررسی نظرات این سه پارادایم در قالب گزاره‌های نه‌گانه، یک صورت‌بندی معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی ارائه می‌دهد، به این شکل که انتقادات جدی از طرف پست‌پوزیتیویسم بر پوزیتیویسم وارد شده و آن را در برخی ادعاهایش غیرقابل دفاع ساخته است.

از طرف دیگر، پست‌پوزیتیویسم به نسبیت‌گرایی (Relativism) و پوچ‌گرایی (nihilism) می‌رسد، لذا پارادایم خوبی برای مطالعات آینده‌ها نیست. بل بیان می‌کند که از این رو و با توجه به برخی ویژگی‌ها، رئالیسم انتقادی با تکیه بر ابطال‌گرایی کارل پوپر (Karl Popper)[۱]، پارادایم فکری مناسبی برای آینده‌پژوهی است.

به اعتقاد بِل، معرفت‌شناسی پست‌پوزیتیوستی به نسبی‌گرایی و از دست رفتن عینیت و صدق [که اساس معرفت‌شناسی سنتی هستند] می‌رسد و لذا بل از انتهای این بن‌بست، رو به عقب و به ابطال‌گرایی پوپری باز می‌گردد. اما همان‌گونه که انتقادات وارد بر ابطال‌گرایی پوپر مبتنی بر تزهای نظریه‌باری مشاهدات، تعیین ناقص و قیاس‌ناپذیری نشان دادند، ابطال‌گرایی قابل دفاع نیست و لذا امکانی برای بازگشتن به گذشته وجود ندارد و راهکار را باید در آینده جست.

در این راستا، سه نقد بر نظریات وندل بِل درباره معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی وارد است که نقد اول به شکل ارائه وی از معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی و دو نقد دیگر که از منظر مسئله معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی مهم‌تر هستند، به محتوای نظرات ایشان برمی‌گردد (چاپرک و همکاران، ۱۳۹۸). این نقدها عبارت‌اند از:

۱- رویکرد دست دومی و طبقه‌گرا (Taxonomical) به معرفت‌شناسی

۲- مبتنی بودن بر ابطال‌گرایی پوپری که انتقادات جدی بر آن وارد است.

۳- توجه کم به آخرین نظرات معرفت‌شناسی، به‌ویژه معرفت‌شناسی اجتماعی.

چاپرک و همکارانش معتقدند با توجه به نقدهای فوق، رئالیسم انتقادی مبتنی بر ابطال‌گرایی پوپری نمی‌تواند مبنای مناسبی برای معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی باشد. چرا که از یک طرف نمی‌تواند به عینیت و صدق دست یابد و از طرف دیگر، نمی‌تواند استلزامات تزهای نظریه‌بار بودن مشاهدات، تعیین ناقص نظریات براساس شواهد تجربی و قیاس‌پذیری پارادایم‌ها را مدنظر قرار دهد؛ یا با آن‌ها سازگار باشد و یا بتواند تبیین مناسبی از جایگاه آن‌ها ارائه کند. لذا رویکرد اجتماعی به علم مبتنی بر چرخش جامعه‌شناختی و به‌صورت مشخص معرفت‌شناسی اجتماعی می‌تواند دو شرط فوق [دستیابی به عینیت و صدق و دوری از نسبی‌گرایی و التزام به تزهای فوق] را برآورده سازد.


منابع

۱- Wendell, Bell (2009). An overview of futures studies, Knowledge base of futures studies.

۲- Inayatullah, Sohail. 2013. Futures Studies: Theories and Methods.

۳- چاپرک و همکاران (۱۳۹۸)، معرفی چارچوبی جدید برای معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی: معرفت‌شناسی اجتماعی، راهبرد فرهنگ، شماره چهل و هشتم.

[۱] سِر کارل رایموند پوپر، اندیشمند اتریشی – انگلیسی و استاد مدرسه اقتصاد لندن بود که مفهوم ابطال‌پذیری را چندان بسط داده که بر آن یک نظام فلسفه علم بنا کرده است و به‌ویژه این رأی را تقویت کرده که منطق علم در اساس عبارت است از ابطال حدس‌ها. نظریه ابطال‌پذیری وی در حال حاضر پذیرفته‌ترین معیار برای تمایز علم از شبه علم می‌باشد. طبق این نظریه تنها نظریاتی علمی محسوب می‌گردند که خود را در معرض آزمایش و رد شدن قرار دهند و نظریاتی که تحت هر شرایطی درست می‌باشند علمی محسوب نمی‌شوند. از نظر پوپر هر چه یک نظریه بیشتر خود را در معرض خطر رد شدن (از طریق پیش‌بینی‌های دقیق) قرار دهد علمی‌تر است.

مترجم و نویسنده: اعظم داودی

2 thoughts on “معرفت‌شناسی و آینده‌پژوهی

  • ۱۳۹۹-۰۹-۲۳ در t ۱۰:۰۲ ق٫ظ
    Permalink

    آینده پژوهی و معرفت شناسی موضوعات بسیار مهم و البته جالب توجهی هستند که به نظر می رسه در دنیای کنونی تونستند جایگاه مهم خودشون رو مطرح کنند. از این رو بسیار لازم و ضروریه که مبانی اصولی این دو مساله به شکلی ملموس بیان بشه چرا که به نظر می رسه تنها ابزار موفقیت در آینده ای هست که وحشت و دلهره زیادش روی سر جهان فعلی سایه انداخته. اگر در مطالب آینده هم بتونید نظرات سایر اندیشمندان در این حوزه رو معرفی کنید به ویژه نظرات راهبردی به نظرم می تونه مفیدتر و البته راهگشا تر باشه

    پاسخ دادن
  • بازپینگ: آینده‌پژوهی؛ مفاهیم مهم و انواع آن – اندیشکده مشیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *