منازعه قره باغ (بخش دوم)

. منطقه قره باغ به‌صورت رسمی متعلق به خاک آذربایجان است.

. حضور نظامی ارمنستان در قره باغ خلاف قواعد پذیرفته شده بین المللی است.

. دو کشور در صورت اتحاد منافع مشترک و راهکارهای پیشرفت زیادی خواهند داشت.

در مقاله گذشته به بررسی ریشه‌های شعله‌ور شدن جنگ در درگیری‌های اخیر قره باغ بین دولت‌های ارمنستان و آذربایجان پرداختیم. در این مقاله به بررسی علل بروز این اختلافات و چرایی حل و فصل نشدن آن تا به امروز [علی‌رغم گذشت زمانی طولانی] می‌پردازیم.

کشورهای ارمنستان و آذربایجان از همان زمان تشکیل و جدایی از اتحاد جماهیر شوروی به‌واسطه برخی مسائل که در ادامه بیان خواهد شد، دچار اختلافات مرزی شدند. منطقه قره‌باغ که بر اساس مرزبندی‌های رسمی جزیی از کشور آذربایجان به شمار می‌رود، ساکنین ارمنی تبار دارد. در حالی که علی‌رغم تراکم جمعیتی بسیار بالای ارمنی تبارها در قره باغ آذربایجان، این عده در دیگر مناطق آذربایجان حضور و نفوذ خاصی ندارند. قبل از فروپاشی کامل شوروری و استقلال کامل کشورهای آذربایجان و ارمنستان به صورت جمهوری‌های خودمختار تحت قیمومیت دولت مرکزی شوروری بودند. در آن زمان مرزهای این کشورها عمدتاً توسط حاکمان شوروی تعیین شد که از همان ابتدا ساکنان جمهوری خودمختار ارمنستان از شیوه مرزبندی بین آذربایجان و ارمنستان ناراضی بودند و بارها تلاش کردند تا نظر سران شوروی را از این تصمیم برگردانند، اما تلاش‌های آن‌ها بی‌ثمر بود و در نهایت آنچه که به عنوان مرزهای رسمی و قانونی دو کشور در مجامع بین‌المللی پذیرفته شد، قره باغ را جزیی از خاک آذربایجان می‌دانست. لازم به ذکر است که ترکیه نیز از ابتدا تا به امروز همیشه از این تقسیم‌بندی به‌صورت یک‌طرفه و مداخله‌جویانه به بهانه اشتراکات تاریخی، فرهنگی و زبان یکسان با ملت آذربایجان حمایت کرده است و در آخرین قراردادی که مربوط به تصمیم‌گیری در مورد مرزهای آذربایجان و ارمنستان در زمان حاکمیت شوروری بر آن منطقه منعقد شد، یکی از طرف‌های مهم این مذاکرات بود. اما با همه این احوال با بررسی ادعاهای دو طرف مناقشه، اقدام ارمنستان در اشغال منطقه قره باغ امری غیرقانونی و خارج از اصول و قواعد بین‌المللی است و انتظار دویت این کشور مبنی بر موافقت آذربایجان با تحویل قره باغ به ارمنستان انتظاری فراتر از واقعیت‌های موجود و اصول حاکم بر روابط بین‌الملل در دنیای کنونی است.

سؤال دیگر در این زمینه که باید به آن پاسخ داده شود این است که چرا این منازعه سال‌های سال است که به نتیجه عملی درستی نرسیده. مهم‌ترین نکته در این منازعه این است که صلح یا جنگ بین دو کشور آذربایجان و ارمنستان چه مزایا یا مضراتی برای منافع قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای می‌تواند داشته باشد. اگر مسأله مناقشه‌برانگیز قره باغ در فضای روابط سیاسی آذربایجان و ارمنستان وجود نداشت، این دو کشور هیچ مشکل بالفعل و بالقوه جدی با یکدیگر نداشته و عملا می‌توانستند اتحاد مثال زدنی با یکدیگر و مشترکاً با روسیه داشته باشند. از دیگر سو، هر دو کشور ارتباطات وسیع و عمیقی با ایران دارند که همه اینها می‌تواند زنگ خطری برای قدرت‌های فرامنطقه‌ای باشد که برخی از منافع استعماری خود را در این منطقه دنبال می‌کنند. از همین روست که این قدرت‌ها انگیزه کافی برای رفع این مشکل را نداشته و ندارند. از سوی دیگر، دولت‌های مختلف در آذربایجان و ارمنستان در طول تاریخ خود رویکردهای مستقل و باثباتی را نسبت به قدرت‌های منطقه‌ای، همسایگان و قدرت‌های فرامنطقه‌ای نداشته و این باعث شده هر بار و در هر دوره سرنوشت این دولت‌ها و ملت‌هایشان ملعبه دست قدرت‌های توسعه‌طلب شود. در همین درگیری‌های اخیر نیز دولت آذربایجان با تحریک دولت اردوغان به این جنگ خانمان‌سوز تشویق شد.

آنچه که واضح و مبرهن است:

  • منطقه قره باغ به‌صورت رسمی متعلق به خاک آذربایجان است.
  • حضور نظامی ارمنستان در قره باغ خلاف قواعد پذیرفته شده بین المللی است.
  • جنگ بین دو کشور جز آسیب و تضعیف برای هر دو نتیجه دیگری نداشته و ندارد.
  • دو کشور در صورت اتحاد منافع مشترک و راهکارهای پیشرفت زیادی خواهند داشت.
  • منطقه قره باغ در شرایط کنونی، منافع خاص اقتصادی برای هیچ یک از دو طرف نخواهد داشت.
  • ارمنستان می‌تواند در صورت پذیرفتن و تمکین به قواعد بین‌المللی و اینکه قره باغ منطقه در خاک آذربایجان است، روند صلح با آذربایجان را در پیش گرفته و از مراودات اقتصادی با قره باغ، به عنوان یک بازار مهم دارای منافع اقتصادی بهره مند شود.

در آخر، صلح قره باغ فقط می‌تواند نتیجه تعامل دیپلماتیک درست و منطقی آذربایجان و ارمنستان باشد که منافع گسترده‌ای برای دو طرف در پی خواهد داشت.


نویسنده: محسن شیروانی

One thought on “منازعه قره باغ (بخش دوم)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *