نظریه‌های جامعه‌شناسی (قسمت دوم، اندیشمند مسلمان ابونصر محمد فارابی)

. فارابی جامعه را از جهت کمّی و کیفی به دو دسته فاضله و جاهله (غیر‌فاضله) تقسیم کرده است.

. فارابی جامعه را به بدن انسان تشبیه کرده است به‌طوری‌که، قلب همان رهبر است و بقیه اعضا هرچقدر به قلب نزدیک‌تر باشند فعالیت مهم‌تری انجام می‌دهند.

. دسته‌ای دیگر به نام نوابیت وجود داردکه نتیجه رفتار همه، جامعه را به مدینه‌جاهله تبدیل می‌کند.

همان‌طور که در نوشتار نظریه‌های جامعه‌شناسی (قسمت اول) آمده است علاوه بر اندیشمندان زیادی که قبل از قرن ۱۸ میلادی وجود داشتند (شروع جامعه‌شناسی به صورت علم دانشگاهی)، دانشمندان دیگری هم بودند که نظریات علوم اجتماعی زیادی داشتند. فیلسوفان و بزرگان اسلامی همیشه دارای آرا و نظریات زیادی پیرامون مسائل اجتماعی بوده‌اند، که هریک به نوبه خود قابل تأمل و بررسی است. در این نوشتار به تشریح نظریات اندیشمندان مسلمان پیرو مسائل اجتماعی خواهیم پرداخت.

ابونصر محمد فارابی (سال ۸۴۰ میلادی)

فارابی جامعه را از جهت کمّی و کیفی به دو دسته فاضله و جاهله (غیر‌فاضله) تقسیم کرده است. او این دو جامعه را به‌صورت کاملاً مطلق خوب و بد می‌داند به طوری جامعه فاضله در راه رسیدن به کمال است و جامعه‌جاهله کاملاً در مسیر نابودی قرار دارد.

ویژگی‌های جامعه‌فاضله از نگاه فارابی:

فارابی همچون افلاطون جامعه را به بدن انسان تشبیه کرده است به‌طوری‌که، قلب همان رهبر است و بقیه اعضا هرچقدر به قلب نزدیک‌تر باشند فعالیت مهم‌تری انجام می‌دهند. افراد در جامعه (مدینه) فاضله دارای طبقات متفاوتی هستند به عنوان مثال، طبقه اول افراد نزدیک به رهبر و طبقات بعدی به ترتیب با رهبر فاصله می‌گیرند و به همین منوال نوع فعالیتی که انجام می‌دهند، متفاوت‌تر است و حساسیت کمتری هم دارد، اما باید متذکرشد که دوری یا نزدیکی به رهبر دلیل بر فعالیت نکردن یا کم اهمیت بودن فعالیت‌شان نیست و هرکس باید وظیفه خود را به بهترین شکل انجام دهد. همه این اعضا با همیاری و تعاون در این جامعه به فعالیت می‌پردازند. از نظر فاربی جامعه فاضله ویژگی‌های زیر را دارد:

  • اصل توحید و یکتا‌پرستی، به عنوان زیر‌بنای جامعه
  •  اصل مکافات (کیفر گناهکاران و پاداش نیکو‌کاران)
  •  وجود مراتب میان موجودات روحانی و مادی
  •  توجه به نوع رهبری مدینه‌فاضله
  •  زدوده شدن شرّها مستلزم رسیدن به معاد است.
  • انسان مرکب از دو جزء جسم و روح است و سعادت هر دو جزء، در راه رسیدن به کمال است.
  • بین موجودات روحانی اتصال و پیوستگی است و حدّ وسط این دو عقل است.

فارابی چنان به استقرار این جامعه باور دارد که به فلاسفه جهان یک پیام هشدار‌دهنده فرستاده که: «اگر مدینه فاضله در عالم نباشد مرگ از زندگی برای فیسلوف بهتر است».

ویژگی‌های جامعه غیرفاضله (جاهله) از نگاه فارابی:

در این جامعه مردم جاهل و نادان هستند، البته منظور از جهل بی‌دانشی نسبت به علوم ظاهری نیست بلکه ناآگاهی از معنویات و خویشتنِ حقیقی و کمال است. در این جامعه همه چیز بر‌اساس شرّ و بدی استوار است و به تباهی محکوم است. فارابی این نوع جوامع را بسیار قابل تکثیر می‌داند و عنوان می‌کند که در هر کدام از آن‌ها یک صفت منفی بارز است. به عنوان مثال:

 

 مدینه بدّاله هدف آن گردآوری ثروت اما با هدفی غیر نیکو
مدینه خسّت  اهالی آن در پی لذت حسی و شهوانی‌اند.
مدینه تغلب شهوت، قدرت و خشم در این جامعه حاکم است و هدف تسلط بر دیگران است.
مدینه جماعیه  با سوء استفاده از مفهوم عدالت، هرج و مرج در آن حاکم است.
مدینه فاسقه هرچند خیر و سعادت خود را می‌دانند اما علم‌شان با عمل‌شان سازگار نیست.
مدینه ضاله افکار و عقاید فاسدی در ارتباط با خداوند دارند.
مدینه مبدله روزی همان مدینه فاضله بوده اما بر اثر فاسد شدن رهبرشان و پیدایی جهل و گمراهی به مدینه مبدله تبدیل شده است.

 

 از نظر فارابی دسته‌ای دیگر به نام نوابیت وجود دارد که افراد در آن به گروه‌هایی با ویژگی‌های متفاوت وجود دارند که نتیجه رفتار همه، جامعه را به مدینه‌جاهله تبدیل می‌کند به عنوان مثال: جماعتی غَرَض‌شان سعادت نیست اما افعال فاضله دارند یا گروهی قوانین جامعه را طبق هوای‌نفس و به نفع خودشان تفسیر می‌کنند یا دسته‌ای دیگر به نوع حکومت در جامعه اعتراض دارند و هرگاه فرصتی برایشان پیش بیاید مردم را از اطاعت بیرون می‌کنند.

ابونصر محمد فارابی جامعه را از جهت کمّی به سه دسته: جوامع عظمی مانند کشور، جوامع وسطی مانند شهر و جوامع صغری مانند روستا، تقسیم می‌کند. او عوامل طبیعی مانند اشعه‌های ساطع شده از زمین، اختلاف بخارات متصاعده از زمین، نسبت کره‌ی زمین با سایر کرات، اختلاف در آب و هوا، اختلاف اجزای آسمانی و شیوه و قرار گرفتن جایگاه آن‌ها و نوع حرکت آن‌ها را در خلق و خوی انسان دخیل می‌داند.


نویسنده: مریم جهانبخش

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *