چشم انداز سیاست خارجی ایران در دکترین نگاه به شرق

بازدیدها: ۱۶۶

در دنیای کنونی هر جامعه‌ای برای حفظ منافع کوتاه‌مدت و بلندمدت خود نیازمند ارتباطات هدفمند با سایر جوامع و کشورهاست تا بتواند تداوم و بقای خود را در جهان حفظ کرده و در راه توسعه قدم بردارد. در همین راستا، معمولاً کشورها بر اساس منافع متقابل در جهت توسعه روابط دوجانبه یا چند جانبه تلاش می‌کنند، هرچند که به جهت نگاه هر یک از طرف‌ها به رشد و توسعه خود، گاهی امکان دارد نگرانی‌هایی از بابت تأثیرات منفی روابط بر یکی از طرف‌ها وجود داشته باشد، اما این نگرانی‌ها نباید کلیت موضوع را تحت الشعاع قرارداده و باعث شود برای دور شدن از خطرات در روابط بین‌المللی از هرگونه ارتباط مؤثر چشم‌پوشی شود. بر همین اساس، همواره یافتن راهکاری برای کاهش اثرات منفی و افزایش اثرات مثبت روابط بین‌الملی از دغدغه‌های اصلی فعالان و صاحب نظران حوزه سیاست خارجی بوده و هست. یکی از مهم‌ترین دغدغه‌هایی که در حیطه روابط خارجی هر کشوری باید بررسی شود، تداوم و بقای این روابط بوده که یکی از راه‌های کاهش این نگرانی، عقد تفاهم‌نامه و قرارداد‌های دوجانبه و چندجانبه به منظور اطمینان بیشتر از تداوم روابط فی‌مابین است که در این زمینه ایران در گذشته تجربیاتی داشته که عمدتاً به‌علت عدم بررسی کامل و دقیق امور، شتاب‌زدگی در امضا قرارداد‌ها و داشتن موضع ضعف در ارتباطات بین المللی به شکل تجربیاتی تلخ و خاطراتی ناگوار در حافظه تاریخی ملت نقش بسته است.

روابط دیپلماتیک ایران، روسیه و چین
روابط دیپلماتیک ایران، روسیه و چین

در سال‌های پس از انقلاب، توسعه روابط خارجی ایران به علت وضع تحریم‌ها توسط کشورهای غربی با دشواری‌های زیادی روبرو شده است و عملاً توسعه روابط به کشورهای غیرغربی محدود شده است. در این بین، کشورهایی هستند که توسعه روابط با آن‌ها می‌تواند مفیدتر از توسعه روابط با اروپا و امریکا باشد. بر همین اساس، در سال‌های اخیر در روابط خارجی ایران سیاستی با عنوان نگاه به شرق شکل گرفته است، سیاستی که می‌تواند مسیرهای تازه‌ا‌ی فراروی روابط خارجی و سپس توسعه ایران قرار داده، به شرطی که از هرگونه شتاب‌زدگی پرهیز شود. در بین کشورهای حوزه شرق از حیث توان اقتصادی، سیاسی و فرهنگی کشورها به سه دسته در مقایسه با جایگاه ایران تقسیم‌بندی می‌شوند. دسته اول؛ کشورهایی که از جایگاه مناسب‌تری نسبت به ایران برخوردار هستند، دسته دوم؛ کشورهای که هم‌تراز ایران بوده و دسته سوم؛ کشورهایی که در مقایسه با ایران در موضوعات مطرح شده از سطح پایین‌تری برخوردارند که مسلماً می‌بایست در توسعه روابط نگاه سیاست‌مدارن به کشورهای دسته اول و سپس به دسته دوم باشد. از نگاه دیگر و از حیث جهت‌گیری‌های سیاسی، برخی کشورها با سیاست‌های کلی ایران در موضوعات بین المللی شکاف‌های عمیقی داشته و دارند که مسلماً این دسته از کشورها از گزینه‌های توسعه روابط حذف می‌شوند و از دیگر سو، برخی کشورها با توجه به سیاست‌های خود تمایلی به توسعه روابط نداشته و ندارند. بر همین اساس، گزینه های زیادی که از مطلوبیت مناسب برای توسعه روابط برخوردار باشند، پیش روی سیاست خارجی ایران در شرق نیست. بنابراین در این شرایط می‌بایست حداکثر استفاده را از پتانسیل‌ها و گزینه‌های موجود برای توسعه روابط بین الملی به عمل آورد. در صدر جدول، گزینه‌های پیش روی توسعه روابط خارجی ایران در شرق، کشورهای روسیه، چین و ژاپن قراردارند که هرکدام با توجه به مصالح خود، خواهان توسعه روابط به اشکال مختلف هستند. حکومت روسیه بیشتر به توسعه روابط سیاسی و نظامی با ایران می‌اندیشد، ژاپن بیشتر به توسعه روابط فرهنگی و چین بیش از هر چیز به توسعه روابط اقتصادی با ایران چشم دوخته است. کشور ژاپن به نوعی متحد استراتژیک ایالات متحده امریکا در آسیا به شمار می‌رود که از این حیث محدودیت‌های زیادی در توسعه روابط با ایران خواهد داشت، اما کشورهای روسیه و چین به علت تلاش برای مقابله با ایالات متحده در سیاست تک قطبی کردن جهان، رویکرد مستقل‌تری در توسعه روابط با دیگر کشورها و به‌ویژه کشورهای آسیایی دارند، از این منظر، کشورهای روسیه و چین بهترین فرصت‌ها برای توسعه روابط دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی با ایران هستند. آنچه در این رابطه حائز اهمیت است؛ چگونگی توسعه روابط فی ما بین بود، به نحوی که منافع ایران در دراز مدت تأمین و از بروز مشکلات و مخاطرات جلوگیری شود. بنابراین بیشترین هدف در توسعه این روابط با توجه به شرایط کنونی جامعه ایران می‌بایست امنیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و نظامی مملکت باشد که این مهم با توسعه زیرساخت‌های مورد نیاز برای هرکدام از عوامل بالا ممکن می‌شود.

سؤالی که در این بین مطرح می‌شود؛ چگونگی نیل به چنین اهدافی در ایجاد یا توسعه روابط است. لزوم ایجاد امنیت در حوزه‌های مختلف ابتدا ثبات در هر حوزه و سپس اقداماتی در جهت توسعه است. بر همین اساس، شکل و مدل توسعه روابط و عقد پیمان‌نامه‌های دو یا چند جانبه با دیگر کشورها ابتدا باید ثبات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و نظامی و سپس توسعه در این حوزه‌ها را به شکل پایدار رقم بزند.

روابط ایران و چین
روابط ایران و چین

اما آنچه که از مستندات منتشر شده در خصوص قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین بر می‌آید، تا حدودی و به صورت کلی [موارد ذکر شده در بالا] مد نظر قرار داده شده، که برای بررسی عمیق‌تر همچنان نیازمند دسترسی به اطلاعات و اخبار موثق در این خصوص است. واضح و مبرهن است که توسعه روابط و عقد چنین تفاهم نامه‌ها و قراردادهایی در دراز مدت باید بر مبنای امکانات و نیازهای حال و آینده جامع ایران در توسعه روابط خارجی باشد.


نویسنده: محسن شیروانی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *