چیستی و ماهیت اندیشکده

بازدیدها: ۶۱

تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌های نادرست در چند دهه‌ی گذشته، یکی از عوامل مهم بر شکل‌گیری اوضاع بحرانی اعم از: بحران‌های محیط زیست (بحران کمی و کیفی آب، بحران آلودگی هوا، بحران خشکیدگی جنگل‌های زاگرس و…) و بحران‌های اجتماعی (بحران اعتیاد، بحران جامعه ناپذیری کودکان، بحران افت کیفیت نظام آموزشی و…) و بحران اقتصادی (تورم، بیکاری، رکود، بازده نامناسب واحد‌های صنعتی و…)در کشور ایران است. یکی از مهم‌ترین آسیب‌های وارد بر نظام سیاست‌گذاری، ناتوانی در بهره‌گیری از دانش روز در راستای اجرای سیاست‌گذاری‌هایی است که در وهله اول بحران‌زا نباشند و در وهله بعد، بر پایداری کشور در هریک از حوزه‌ها و در مجموع آن‌ها بیفزاید.

این آسیب نتیجه نبود رابطه‌ای مناسب بین نظام علمی (دانشگاهی) و نظام سیاست‌گذاری است. برقراری این ارتباط برای بهره‌گیری از دانش روز در عرصه سیاست‌گذاری نیازمند نهادهای واسطی است که در زبان فارسی به اتاق فکر یا اندیشکده (Think Tank) ترجمه شده است. اندیشکده در معنای تحت اللفظی، ترکیبی ساده به نظر می‌آید: مکانی برای اندیشیدن به یک مسئله یا یک موضوع. یکی از نخستین و معروف‌ترین تعاریف ارائه شده:

»اندیشکده یک سازمان تحقیقاتی غیر‌دولتی و غیر‌انتفاعی است که معمولاً خود را از گروه‌های ذی نفع، احزاب سیاسی و دولت جدا می‌کند (کنت ویور، تحلیل‌گر برجسته اندیشکده‌ها در اواخر سال ۱۹۸۰ در امریکا)، مندیزابل از یک سو با تأکید بر کارکردهای آینده‌پژوهی و صورت‌بندی و ارائه پیشنهادهای سیاستی و از سوی دیگر، اهمیت استقلال این مراکز از مقامات حاکم، اندیشکده را محلی برای گردهمایی مجموعه‌ای از کارشناسان که مشغول تفکر در مورد آینده‌اند و به پیشنهاد‌های سیاستی در حوزه گسترده‌ای می‌پردازند؛ تعریف کرده است».

در امریکا از اندیشکده‌ها در کنار رسانه‌ها، به عنوان قوه چهارم حاکمیت در کنار سه قوه دیگر (قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی) نام برده می‌شود (عبدالله خانی و کردان، ۱۳۹۰). با در نظر داشتن تعاریف متفاوت [از جمله تعریف فوق] می‌توان گفت اندیشکده‌ها خرده نظام‌های اجتماعی در حد فاصل بین حوزه‌های دانشگاهی، حکومتی و اجرایی‌اند که از متخصصان، پژوهشگران، سیاستمداران و نخبگان تشکیل شده‌اند. اندیشکده‌ها دارای توانمندی‌ها و علایق عملی و نظری در یک یا چند رشته‌اند و تلاش می‌کنند مبتنی بر دانش نظری و تجارب عملی موجود، ضمن پیش بینی مخاطرات پیش روی جوامع و نظام‌های اجتماعی، که با مسئله بقای آن‌ها ارتباط می‌یابد، راه حل‌ها و توصیه‌هایی کاربردی در جهت مواجهه‌ی بهینه با مسائل و پیچیدگی‌های مختلف پیش رو به مخاطبان و کارفرمایان خود ارائه دهند. رویکردها و نظریه‌های متفاوت مثبت و منفی زیادی راجع به اندیشکده‌ها وجود دارد. مانند رویکرد پلورالیستی، نظریه نخبگان، رویکرد نوگرامشیست‌ها و رویکرد رژیم دانش که هرکدام به طور مختصر توضیح داده می‌شود.

رویکرد پلورالیستی: این رویکرد به بحث اندیشکده‌ها در محیط‌های اجتماعی و سیاسی می‌پردازد. بر اساس این رویکرد، اندیشکده‌ها به مشارکت گسترده و حقوق شهروندی توجه دارند و آن‌ها را تشویق می‌کنند.

نظریه نخبگان: تحلیلی انتقادی نسبت به اندیشکده‌ها و کارکردهایشان دارد و معتقد است که اغلب اندیشکده‌ها از حمایت مالی شرکت‌ها یا اشخاص بهره‌مند می‌شوند و به همین دلیل پژوهش‌هایشان را بر مبنای خواسته‌ها و منافع حامیانشان طراحی و اجرا می‌کنند.

رویکرد رژیم دانش: از منظر رویکرد رژیم دانش، اندیشکده‌ها بخشی از رژیم دانش ملی هستند که به تولید دانش مرتبط با اقتصاد، سیاست و اجتماع می‌پردازند. از این منظر آن‌ها در مقابل نظام سیاست‌گذاری عمل متقابل نشان می‌دهند و تأثیر ملموسی بر سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و جز آن دارند.

نظریه نوگرامشیست: این نظریه مانند نظریه نخبگان، تحلیلی انتقادی نسبت به اندیشکده‌ها دارد. طرفداران این رویکرد با نگاهی چپ‌گرا، اندیشکده‌ها را یکی از حربه‌های سرمایه‌داری برای سیطره بیشتر این جریان بر جامعه می‌دانند. نوگرامشیست‌ها با تأسی از نظریه گرامشی معتقد‌اند که اندیشکده‌ها هم از جمله ابزارهایی هستند که جامعه سرمایه‌داری برای تسلط بر جامعه به کار می‌گیرد.

به طور کلی نمی‌توان درباره مثبت و منفی بودن چیستی اندیشکده برای جوامع سخن گفت و قضاوت در این زمینه نیازمند بررسی موردی هر یک از اندیشکده‌ها و فعالیت‌های آن‌ها و درنظر داشتن معیاری مشخص برای قضاوت درباره آن‌ها است.


نویسنده: مریم جهانبخش

2 thoughts on “چیستی و ماهیت اندیشکده

  • ۱۴۰۰-۰۵-۱۴ در t ۲:۰۴ ق٫ظ
    Permalink

    خیلی عالی سرکارخانم جهانبخش
    کار خیلی عقلانی که شما انجام میدهید این مفاهیم بررسی میکنید و دو تا مفهوم مقایسه میکنید که به درک مخاطب و ایجاد تمایز کمک میکند. بیشتر مطالب این سبکی منتشر کنید.

    پاسخ دادن
  • ۱۴۰۰-۰۵-۱۴ در t ۲:۰۵ ق٫ظ
    Permalink

    جامع اندیشکده ها نیز مطالبی با همین موضوع منتشر کرده مطالعه اش خالی از لطف نیست

    پاسخ دادن

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *